Szczury jako zwierzęta towarzyszące. Cz. I


Debbie Ducommun
USA


W oczach jednych szczury mają bardzo złą reputację, podczas gdy drudzy odkrywają w nich wspaniałych towarzyszy codziennego życia. Popularność szczurów jako zwierząt towarzyszących stale wzrasta. Badania wykazały, że ponad pół miliona amerykańskich rodzin utrzymuje w domach szczury lub myszy. W niektórych rejonach kraju zwierzęta te wyparły nawet popularne chomiki. Chociaż szczury zostały udomowione przed ponad 100 laty, informacje na temat właściwej ich pielęgnacji są bardzo skąpe i niepełne, a większość poświęconych im książek zawiera błędy.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 1. Ważne jest, aby szczury codziennie mogły bawić się poza klatką.

Ponieważ dzikie szczury uważane są za groźne szkodniki, wielu ludzi uprzedziło się do nich i traktuje wszystkie z jednakową niechęcią. Tymczasem udomowione szczury tak bardzo różnią się od swoich dzikich przodków, jak psy od wilków. Podobnie jak inne zwierzęta towarzyszące człowiekowi, szczury były hodowane i selekcjonowane pod względem przywiązania, łagodności i braku agresji (rzadko zdarza się, że gryzą). Są to zwierzęta bardzo czyste i pielęgnujące swą sierść podobnie jak koty. Jedynymi chorobami, które szczury domowe mogą przenosić i którymi może zarazić się człowiek, są grzyby, tropikalne roztocza Liponyssus bacoti oraz bakteria Streptobacillus moniliformis, wywołująca tzw. gorączkę szczurzą. Są to jednak przypadki bardzo rzadkie. Niektórzy ludzie są przewrażliwieni na punkcie długiego, gołego szczurzego ogona. W rzeczywistości pokryty jest on krótkimi włosami i ma gładką, jedwabistą strukturę.

Dlaczego zatem popularność szczurów wzrasta? Podobnie jak inne gatunki gryzoni utrzymywanych przez człowieka są to zwierzęta o niewielkich rozmiarach ciała, czyste, spokojne i łatwe w pielęgnacji, ale mające również pewne cechy charakterystyczne, które odróżniają je od innych gatunków. Po pierwsze są o wiele bardziej inteligentne i potrafią nauczyć się różnorodnych sztuczek. Podobnie jak psy i koty reagują na swoje imię i przybiegają na zawołanie. Mogą także reagować na wiele innych słów. Po drugie szczury są zwierzętami socjalnymi, które uwielbiają przebywać w towarzystwie opiekuna i niemal "błagają" o wypuszczenie z klatki w celu wspólnej zabawy lub chociażby pogłaskania. Te czułe zwierzęta bardzo lubią, gdy drapie się je po głowie, a niektóre mogą lizać rękę opiekuna jak psy. Są bardzo skore do zabaw, np. w chowanego, przeciąganie sznurka itp. Szczury potrafią siłować się z ręką, podobnie jak robią to koty. Inteligencja i wyjątkowa natura tych zwierząt sprawiają, że stają się coraz bardziej popularne zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci.

kliknij żeby powiększyć

Ryc. 2. Przywiązany do opiekuna szczur, rozkoszujący się owocem awokado.

Podobnie jak inne zwierzęta towarzyszące człowiekowi szczury przejawiają także pewne zachowania niepożądane. Po pierwsze jako gryzonie mają zwyczaj ogryzania przedmiotów (papier, miękki plastik, drewno, tkanina itp.). Jest to cecha indywidualna, gdyż niektóre osobniki ogryzają niemal wszystko, podczas gdy inne wcale. Hodowca musi jednak być przygotowany na takie zachowanie, zwłaszcza w odniesieniu do osobników młodych. Po drugie wiele szczurów znaczy swoje terytoria moczem, przy czym samce przejawiają w tym zakresie większą aktywność, ale na szczęście po sterylizacji problem ten zostaje prawie całkowicie wyeliminowany.
Dla większości ludzi największym mankamentem posiadania szczura domowego jest jego stosunkowo krótkie życie. Trwa ono mniej więcej 2-2,5 roku, ale niektóre osobniki dożywają nawet 5-6 lat. Odpowiednia dieta i opieka weterynaryjna są najlepszymi sposobami na przedłużenia życia naszym podopiecznym.


Żywienie i pomieszczenie do chowu
Szczury są wszystkożerne (a nie jak się powszechnie sądzi roślinożerne). Zbożowe mieszanki ziarniste dostępne w handlu nie mają wystarczającej wartości odżywczej. Podstawą diety powinny być bloczki lub paczkowane mieszanki specjalnie dobrane dla szczurów. Codziennie należy je wzbogacać o świeże (lub mrożone) owoce i warzywa. Warzywa najbardziej wartościowe pod względem odżywczym to brokuły, kapusta (włoska i pekińska), nasiona fasoli i słodkie ziemniaki. Te dwa ostatnie muszą być przed podaniem ugotowane, pozostałe zaś niekoniecznie, w zależności od indywidualnych preferencji zwierzęcia. Szczury chętnie jedzą także świeże owoce: banany, melony, winogrona, czereśnie i jabłka.

kliknij żeby powiększyć

Ryc. 3. Wiele szczurów uwielbia przebywać na ramieniu swojego opiekuna.

Wodę najlepiej jest podawać w specjalnych poidłach zawieszanych na klatce. Przed napełnieniem poidła wodą z kranu należy poczekać, aż pewna jej ilość wypłynie, by była zimna i pozbawiona toksyn. Nie należy podawać wody fluoryzowanej. Dobra natomiast jest butelkowa woda mineralna, koniecznie niegazowana.
Klatka do chowu szczura powinna być tak duża, jak to tylko możliwe. Jej minimalne wymiary to 70 × 35 × 35 cm. Można używać zarówno pustych akwariów, jak i metalowych klatek z drutu. Najlepiej, gdy dno wykonane jest z litego materiału. Użycie do tego celu siatki drucianej może prowadzić do powstawania odgnieceń i ran na kończynach miednicznych, a jeśli średnica oczek jest zbyt duża - do ich uwięźnięcia. Wybierając typ klatki, należy pamiętać, że powinna być łatwa do czyszczenia, ponieważ zabieg ten jest jednym z najważniejszych. Amoniak będący produktem rozpadu moczu może powodować uszkodzenie układu oddechowego, dlatego nie można dopuścić do powstania brzydkiego zapachu.
Jako wyściółki nie należy używać trocin sosnowych ani cedrowych, ponieważ zawierają kwasy uszkadzające układ oddechowy oraz toksyczne węglowodory, które przedostają się do krwi. Wątroba jest wtedy znacznie obciążona ciągłą eliminacją toksyn z organizmu. Badania wykazały, że trociny z powyższych gatunków drzew iglastych mogą prowadzić do powiększenia wątroby, rozregulowania systemu immunologicznego oraz zwiększenia częstotliwości zapadania zwierząt na infekcje układu oddechowego. Na rynku znajduje się jednak wiele innych, bezpiecznych wyściółek dla małych ssaków oraz służących jako podłoże w kuwetach do oddawania kału i moczu. Produkty te są z reguły sprasowane i pocięte na małe kawałki, co ułatwia czyszczenie klatki i eliminuje problem zaśmiecania np. dywanu, jak to ma miejsce w przypadku luźnych trocin. Niektóre osobniki do załatwiania potrzeb fizjologicznych używają niewielkiego, płytkiego pojemnika - kuwetki - ustawionego w rogu klatki. Aby zachęcić zwierzę do oddawania tam moczu i kału, dobrze jest włożyć do pojemnika kilka odchodów, które wypadły poza klatkę. Dobrym rozwiązaniem mającym na celu neutralizację przykrych zapachów w kuwecie jest użycie granulatu stosowanego w żywieniu królików lub granulatu z lucerny. Niezbędne wyposażenie klatki stanowi poidło butelkowe, naczynie na karmę oraz skrzynka gniazdowa. Tę ostatnią można wykonać z niewielkiego dzbanuszka, puszki (oszlifowanej), słoika, tekturowego pudełka (ale niezadrukowanego, gdyż tusz może zawierać trujący ołów). Bardzo korzystne jest umieszczenie w klatce kołowrotka do ćwiczeń. Niektóre osobniki uwielbiają go, podczas gdy inne w ogóle nie przejawiają zainteresowania nim. Jednakże większość osobników, które oswoiły się z urządzeniem w młodym wieku, regularnie z niego później korzysta. Średnica kołowrotka powinna wynosić minimum 30 cm, dlatego te przeznaczone dla chomików są dla szczurów zdecydowanie za małe. Najlepsze są kołowrotki lite lub wykonane z siatki drucianej o średnicy oczek 0,75 cm, a najgorsze z prętów. Z innych elementów wyposażenia klatki polecane są kawałki rurek i "hamaki" oraz elementy umożliwiające wspinanie - drabinki, gałęzie i linki.
Klatka powinna stać w miejscu, które zapewni szczurowi maksymalny kontakt z opiekunem. Aby nie narażać zwierzęcia na wahania temperatury otoczenia, klatki nie powinno się stawiać blisko okna, grzejników oraz aparatury klimatyzacyjnej. Optymalna temperatura powietrza to 20-25°C, nigdy jednak nie może przekraczać 30°C. Szczury wymagają również okresu całkowitej ciemności w nocy. Wystawienie ich w tym czasie na światło sprawia, że stają się bardziej podatne na nowotwory i cysty jajnikowe.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 4. Szczury chętnie używają do zabawy kołowrotków, jeśli były przyzwyczajane do nich od małego.

Zakup szczura
Przede wszystkim trzeba upewnić się, że zwierzę jest zdrowe. Najczęstszą chorobą szczurów jest nieuleczalna infekcja układu oddechowego spowodowana bakterią Mycoplasma pulmonis. Choroba jest bardzo zaraźliwa dla szczurów i myszy (dla ludzi nie) i może być również roznoszona przez inne gatunki gryzoni. Okresowa antybiotykoterapia łagodzi objawy kliniczne. W USA infekcja jest tak rozpowszechniona, że większość szczurów jest już zarażona, przez co stają się bardziej podatne na wtórne infekcje bakteryjne. Dotyczy to szczególnie młodych zwierząt, które zapadają na wtórne zakażenia oportunistyczne na skutek stresu wywołanego zmianą dotychczasowego miejsca pobytu. Leczenie młodych szczurów wykazujących objawy chorobowe polega na podawaniu amoksycyliny w dawce 20 mg/kg m.c. 2 × dziennie (chociaż amoksycylina nie jest skuteczna przeciwko mykoplazmom).
Często pierwszym objawem infekcji układu oddechowego jest kichanie. Zdrowy szczur rzadko kicha. Objawem zaawansowanej choroby jest świszczący oddech. Najlepszym sposobem na ujawnienie tego utrudnionego oddychania jest przegonienie szczura wokół klatki, tak aby nasilić oddychanie, a następnie złapać go i przystawić sobie do ucha - zdrowe zwierzę podczas oddychania nie wydaje żadnych słyszalnych dźwięków.
Po upewnieniu się, że zwierzę oddycha prawidłowo, kolejnym krokiem jest określenie jego charakteru. Jak wszystkie inteligentne zwierzęta, każdy szczur ma swoją własną naturę. Niektóre ciągle łaszą się, inne pozostają nieśmiałe, jedne są żywiołowe, inne niezależne. Najlepszym wyborem jest osobnik ustępliwy i przyjacielski, który nie boi się delikatnie skubać palców człowieka lub nawet wspinać się na dłoń. Najlepiej zakupić zwierzę w wieku 5-6 tygodni (okres odsadzania młodych od matki), jednak każdy łagodny osobnik będzie dobrym wyborem niezależnie od wieku. W USA istnieją nawet instytucje zajmujące się adopcją bezdomnych szczurów.
Zasadniczo płeć nie ma znaczenia przy wyborze szczura, chociaż samice wydają się bardziej aktywne i przed ukończeniem 1,5 roku życia rzadko znoszą trzymanie w dłoni i długo trwające głaskanie. Samce szczurów są większe, cięższe i bardziej poddające się pieszczotom.
Płeć szczurów jest łatwa do określenia. u samców powyżej 5. tygodnia życia jądra są już z reguły dobrze widoczne, chociaż mogą swobodnie przemieszczać się między moszną i jamą brzuszną. Nawet u młodych samców odległość między odbytem i prąciem jest większa niż u samic (u starszych nawet dwukrotnie). u samic z kolei między ujściem cewki moczowej a odbytem znajduje się srom, a u niedojrzałych płciowo osobników pochwa jest szczelnie zamknięta. Aby uniknąć pomyłki w ustalaniu płci, należy wziąć pod uwagę fakt, iż penis łatwo jest wynicować przy lekkim ucisku, a tylko samice mają widoczne sutki.
Ponieważ szczury są zwierzętami wysoce socjalnymi, najlepiej czują się w parach lub grupach. Utrzymywany w pojedynkę osobnik będzie bardzo samotny, jeżeli opiekun nie poświęci mu co najmniej 4 godzin dziennie. Gdy każdemu ze zwierząt zapewni się taki kontakt, stają się one bardzo przywiązane zarówno do człowieka, jak i swoich współbraci. Samica utrzymywana razem z płodnym samcem może rodzić co miesiąc młode (ciąża trwa 21-23 dni), dlatego najlepiej, jeśli współmieszkańcy klatki są jednej płci. Mogą żyć razem w spokoju, o ile wspólnie dorastały, były do siebie stopniowo przyzwyczajane lub gdy wszystkie osobniki tej samej płci poddano sterylizacji albo kastracji. Zdarza się, aczkolwiek rzadko, że po uzyskaniu pełnej dojrzałości (wiek 8 miesięcy) niektóre samce z powodu podwyższonego poziomu testosteronu we krwi stają się agresywne. Ich kastracja pomaga zwykle zredukować agresję w ciągu 8 tygodni.


Odmiany barwne
Szczury spotykane są w wielu odmianach barwnych, np. cynamonowej, himalajskiej, niebieskiej, czekoladowej, bursztynowej, płowej, syjamskiej oraz bardziej popularnych: białej, czarnej, beżowej czy aguti. Niektóre barwy są jednolite lub stanowią jedynie wzór na tle innego ubarwienia. Najpopularniejszym wzorem jest tzw. kaptur - zwierzę wygląda jakby miało założony na głowę barwny kaptur, podczas gdy pozostałe części ciała są jednolicie białe. Innym często spotykanym wzorem są białe kończyny oraz brzuch. Wiele barw i wzorów występuje zarówno u szczurów normalnowłosych, jak i tzw. reksów. Istnieją także szczury bezwłose, które mogą być różowe lub ciemnocieliste, różnookie (tęczówki w obydwu oczach są odmiennie zabarwione) oraz tzw. dumbo, z dużymi uszami położonymi po bokach głowy. Dla ludzi, którzy nie lubią szczurzych ogonów, wyhodowano odmianę bezogonową (tzw. manx). Bardzo ważne jest, by nie dopuścić do ich przegrzania, gdyż to właśnie ogon jest termoregulatorem szczura. Sklepy zoologiczne zaczynają sprzedawać coraz więcej ciekawych i niezwykłych odmian, jednak z reguły są one dostępne jedynie poprzez zrzeszonych w klubach hodowców.


Obchodzenie się ze szczurem
Utrzymywane w domu szczury nie wymagają oswojenia, ale potrzebują określonej socjalizacji. Najbardziej skuteczna jest socjalizacja przed odsadzeniem od matki. Zwierzęta, które jako młode osobniki nie zostały odpowiednio przyzwyczajone do człowieka, wymagają specjalnego treningu zaufania z użyciem łyżki od herbaty i miękkiej karmy. Aby podnieść szczura, należy "zaczerpnąć" go od dołu obiema rękami, a następnie trzymać blisko siebie, aby zwierzę poczuło się bezpieczne. Szczury mogą być także podnoszone w taki sposób, że jedną ręką chwyta się zwierzę wokół barków, a drugą podkłada pod kończyny i ciało. Mocne i pewne trzymanie agresywnego osobnika tuż za szczękami uniemożliwia mu pokąsanie, chociaż nie chroni przed podrapaniem. Tylko w wyjątkowych wypadkach szczura można chwycić za ogon, ale tylko jak najbliżej nasady (skóra na jego końcu może odpaść). Szczury są tak małymi ssakami, że można je bez problemu zabierać ze sobą niemal wszędzie. Uwielbiają przejażdżki na ramieniu, skąd mogą obserwować okolicę. Swojemu ulubieńcowi można również pozwalać podróżować w niedużym plecaczku, torebce lub większej kieszeni.


Szczur poza klatką
Szczury nie są zwierzętami wyłącznie klatkowymi i muszą mieć możliwość zażywania ruchu poza nią. Stanowi to nie tylko dobre ćwiczenie fizyczne, ale także umożliwia zwierzętom wszechstronne rozwijanie inteligencji i charakteru. Ze swoim ulubieńcem można świetnie się bawić, np. w chowanego, lub obserwować jego błazeństwa, takie jak podkradanie kawałków gazety i zanoszenie ich do klatki. Wielu ludzi nie pozwala swoim szczurom biegać po podłodze, a zamiast tego umożliwia im wyhasanie się na łóżku, tapczanie czy blacie stołu. Większość osobników ogranicza swoje wędrówki do rejonów mieszkania, które są im znane i do których przyzwyczaiły się, gdy były młode. Dlatego jeśli uniemożliwimy młodym szczurom schodzenie z danego mebla, większość osobników w późniejszym wieku nie będzie chciała schodzić na podłogę. Zawsze jednak zdarzają się wyjątki od reguły, a niektóre osobniki po prostu rodzą się "podróżnikami" i specjalistami od ucieczek. W celu ochrony mebli przed obgryzaniem i znaczeniem moczem zaleca się przykrywać je narzutą, którą potem można łatwo wyprać. Jeśli wypuszczony z klatki szczur nie ma do niej dostępu, powinno się przynajmniej co pół godziny wkładać go do niej z powrotem w celu umożliwienia mu załatwienia potrzeby fizjologicznej. W innym wypadku należy zapewnić zwierzęciu dostęp do pojemnika na odchody. Większość osobników będzie załatwiała się albo w nim, albo w klatce. Pojemnik najlepiej jest ustawić w pobliżu klatki, w rogu pokoju lub blisko miejsca zabawy zwierzęcia. Chcąc wypuścić szczura na podłogę, należy najpierw odpowiednio przygotować pomieszczenie. Pierwszym krokiem jest zalepienie wszystkich dziur w ścianie lub podłodze. Chociaż całkowicie oswojony z obecnością człowieka osobnik nie będzie uciekał, to jednak może się przestraszyć lub nie chcieć wyjść z kryjówki. Wszystkie przewody elektryczne powinny być zabezpieczone przed dostępem gryzoni (zawieszone na ścianie lub zaopatrzone w odporne na gryzienie osłony). Toalety muszą być przykryte. Z pokoju lepiej jest również usunąć bardzo wartościowe meble i inne przedmioty. Jeśli szczur reaguje na wołanie, przy zachowaniu ostrożności można mu pozwolić pobiegać na dworze, o ile dopisuje pogoda. Polecam zaopatrzenie się w sklepie zoologicznym w specjalną małą uprząż, która zapewni zwierzęciu całkowite bezpieczeństwo. Podobnie jak psy, szczury uwielbiają hasanie w trawie i obwąchiwanie wszystkiego. To właśnie zachowanie podobne do tych, jakie wykazują psy, sprawia, że popularność szczurów będzie stale rosła.


Od 1985 r. Autorka znana jest jako "The Rat Lady" i postrzegana jako światowy specjalista w dziedzinie chowu i hodowli oraz biologii szczurów. Jest założycielką Rat Fan Club, autorką książki o pielęgnacji szczurów "Rats" (wydana przez Bowtie Press w 1998 r. i uaktualniona w 2001 r.) oraz broszury o zdrowiu szczurów - "Rat Health Care". Więcej o szczurach na stronie internetowej: www.ratfanclub.org

Tłumaczenie: dr Hubert Zientek

Fot. Autorka

Szczury jako zwierzęta towarzyszące. Cz. II



Debbie Ducommun
USA


Popularność szczurów jako zwierząt towarzyszących stale wzrasta. Chociaż zwierzęta te zostały udomowione przed ponad 100 laty, informacje na temat właściwej ich pielęgnacji są bardzo skąpe i niepełne, a większość poświęconych im książek zawiera błędy. W pierwszej części artykułu można było znaleźć informacje na temat zakupu szczura, żywienia i sposobu utrzymania. Część druga dotyczy zagadnień związanych z rozrodem.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 1. Ciężarna samica.


Rozród
Szczury rozmnażają się bardzo łatwo. Z tego właśnie powodu wielu ludzi zraża się do ich hodowli. Zwierzęta te osiągają dojrzałość płciową już w wieku 5 tygodni i w tym czasie powinno się je rozdzielić według płci. Szczury nie mają określonego sezonu godowego, jakkolwiek bardzo wysokie lub niskie temperatury otoczenia zmniejszają ich popęd płciowy. U dojrzałych samic ruje występują regularnie przez cały rok co 4-5 dni aż do zapłodnienia. Ruja pojawia się zwykle wieczorem i trwa przez większą część nocy. Po ukończeniu mniej więcej 18 miesięcy samice wchodzą w stan będący odpowiednikiem kobiecej menopauzy. Cykle płciowe stają się wtedy nieregularne, aż w końcu ustają całkowicie. Jeżeli dojdzie w tym czasie do zapłodnienia i porodu, to na skutek obniżonej płodności liczba młodych w miocie jest znacznie mniejsza niż u młodszych samic. Po ustaniu cykli płciowych możliwe jest wprawdzie zapłodnienie samicy, ale ciąża często nie rozwija się prawidłowo.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 2. Szczurzyca troskliwie zajmująca się 3-dniowymi oseskami.

Odpowiedzialna decyzja
Podejmując decyzję o rozmnażaniu szczurów, trzeba pamiętać o kilku zasadach. Nie należy dopuszczać do rozrodu osobników, które wykazują jakiekolwiek objawy wskazujące na choroby układu oddechowego. Ich brak w większości przypadków świadczy o odporności na mykoplazmozę. Ponadto ssaki te mają zwykle liczne mioty (średnio 12 młodych), dlatego trzeba zawczasu rozwiązać problem znalezienia im przyszłych opiekunów. Nie powinno się również rozmnażać osobników o niepożądanym usposobieniu, np. nerwowych, agresywnych, ponieważ cechy te często są dziedziczne.
Decydując się na rozród szczurów, należy wziąć pod uwagę ich wiek. Najlepiej, jeżeli samica rodzi po raz pierwszy w wieku 4-5 miesięcy. Używanie do rozrodu samic starszych niż 6-8 miesięcy jest ryzykowne z uwagi na fakt, iż spojenie miedniczne może ulec skostnieniu i spowodować trwałe zwężenie dróg rodnych. Istnieje zatem ryzyko wystąpienia poważnych trudności z wydaleniem płodów w czasie porodu. W takich wypadkach konieczne staje się wykonanie cesarskiego cięcia celem ratowania życia samicy. W przypadku samców wiek nie stanowi aż tak dużej bariery w rozrodzie. Mogą być one płodne nawet do późnej starości. Jeśli mamy zamiar pokryć samicę po raz drugi, wskazane jest odczekanie kilku miesięcy po odsadzeniu młodych z pierwszego miotu, aby umożliwić jej pełną regenerację zarówno fizyczną, jak i psychiczną.


kliknij żeby powiększyć

Ryc.3. Ciemnoskóre tygodniowe młode.

Krycie
Najprostszym sposobem jest połączenie pary zwierząt na mniej więcej 10 dni, aby mieć pewność, że będą razem w czasie dwóch kolejnych cykli rujowych. Jednak ze względu na częstą agresję samicy w stosunku do samca tego ostatniego lepiej wpuścić do klatki szczurzycy w czasie, gdy jest ona w rui. Ruję można poznać po rozchyleniu się pochwy, która normalnie jest szczelnie zamknięta. Zwykle dołączają się również oznaki behawioralne. Delikatne uciśnięcie grzbietu samicy będącej w rui powoduje, że wykonuje ona swoisty "taniec godowy" - najpierw może rzucić się do przodu i wygiąć grzbiet, a następnie na sztywnych kończynach zadziera głowę i ogon do góry oraz strzyże uszami. Szczurzyce w rui częstokroć starają się wydostać z klatki celem złożenia wizyty samcowi.
Większość samców przejawia natychmiastowe zainteresowanie takim prowokacyjnym zachowaniem samicy, obwąchując ją i niekiedy liżąc. W czasie kopulacji samiec często chwyta zębami skórę na karku partnerki. Do zbliżenia dochodzi wielokrotnie. Jakkolwiek samica może być skutecznie pokryta już podczas pojedynczego skoku (płodne osobniki różnych płci nie powinny przebywać razem), to jednak samiec musi zwykle wchodzić na samicę kilka razy, zanim dojdzie do ejakulacji. Nawet jeśli nie jest ona w rui, zdeterminowany i napastliwy samiec może czasami sprowokować u niej jej wystąpienie.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 4. Młode szczurki w wieku 10 dni.

Planowanie porodu
Ciąża u szczurzycy trwa średnio 22 dni (od 21 do 23 dni). Jeśli samica zostanie pokryta podczas rui poporodowej, wtedy ciąża przedłuża się do około 28 dni. Dwa tygodnie po zapłodnieniu brzuch samicy zaczyna się powiększać, choć nie zawsze jest to zauważalne. Tuż przed porodem można zaobserwować ruchy płodów lub nawet poczuć je, macając bardzo delikatnie palcem okolice partii brzusznej samicy. Potrzeby kotnej szczurzycy są proste: normalna dieta, ćwiczenia fizyczne oraz dodatkowy materiał do moszczenia gniazda, dostarczony na kilka dni przed spodziewanym porodem. Jeśli utrzymujemy ją wraz z samcem, tego ostatniego przed porodem należy oddzielić. Samiec nie zrobi co prawda żadnej krzywdy młodym, ale niemal natychmiast po porodzie samica wchodzi w ruję i może zostać ponownie zapłodniona, co zwykle nie jest pożądane.
Jeśli ciężarna samica przebywa razem z inną samicą lub kastrowanym samcem, można na czas porodu i wychowu młodych pozostawić je we wspólnej klatce, o ile jest ona wystarczająco duża, a karmiąca szczurzyca ma zapewnioną odosobnioną kryjówkę. Nie jest natomiast wskazane umieszczanie razem dwóch kotnych samic, ponieważ nie będą one wprawdzie krzywdziły obcego potomstwa, ale mogą je sobie podkradać. Jeśli przerodzi się to w ciągły proceder, delikatna skóra na ciele osesków może ulec poważnemu uszkodzeniu w wyniku chwytania za nią ostrymi zębami gryzoni. Nigdy nie należy wpuszczać obcych osobników do klatki z kotną lub karmiącą samicą, ponieważ spowoduje to zdecydowaną agresję z jej strony.
Czasami u takiej szczurzycy dochodzi do zmiany nastroju z powodu wahań stężenia hormonów w organizmie. Może stać się bardziej agresywna, mniej skora do zabawy itp. W społeczności szczurów samica matka jest zwykle osobnikiem dominującym. Jednakże po odchowaniu młodych samica na ogół odzyskuje swój poprzedni status społeczny i "osobowość". Karmiące szczurzyce częstokroć oddają również luźne stolce.


kliknij żeby powiększyć

Ryc. 5. Młode w wieku 17 dni.

Poród
Normalnie poród trwa 1-2 godziny. Pierwszym jego zwiastunem jest krwawa wydzielina z pochwy. Następnie z powodu skurczów ciało samicy wygina się na wszystkie strony, przy czym partie brzuszne są charakterystycznie wciągane. Z chwilą gdy noworodki zaczynają przychodzić na świat, szczurzyca przyjmuje pozycję siedzącą i pomaga im opuścić drogi rodne przednimi łapkami i zębami. Następnie usuwa pęcherz płodowy i wylizuje młode. Każde z nich rodzi się przytwierdzone do własnego łożyska. Samica zwykle zjada zarówno łożyska, jak i pępowiny. W czasie tej czynności zdrowy noworodek wije się i popiskuje, co powstrzymuje matkę przed zjedzeniem i jego. Jednakże w przypadku gdy młody jest osłabiony, chory lub martwy, może dojść do kanibalizmu.
Większość szczurzyc to wspaniałe matki, ale niekiedy mogą wystąpić problemy z odchowaniem potomstwa. Jeśli matka jest nadmiernie zestresowana bólem spowodowanym długim i trudnym porodem albo np. zakłócającymi jej spokój głośnymi hałasami, może zabić i częściowo zjeść zdrowe noworodki. Niewłaściwa dieta może spotęgować zachowania kanibalistyczne. Hodowca powinien wtedy na pewien czas zabrać oseski z gniazda i włożyć je do niego ponownie gdy samica się uspokoi. Niebezpieczeństwo pożarcia przez nią młodych zostaje wtedy w dużej mierze zażegnane. Dokonując przeglądu gniazda i oceny miotu, należy poczekać na stosowny moment, gdy samica znajduje się poza gniazdem, co w pierwszej kolejności umożliwi usunięcie jej z klatki. Niektóre szczurzyce mogą bowiem być agresywne w stosunku do opiekuna dokonującego kontroli gniazda i sprowokowane piskiem młodych rzucić się na niego w ich obronie. Nie należy obawiać się pozostawienia na oseskach ludzkiego zapachu, gdyż z tego powodu matka na pewno nie odrzuci potomstwa. Jednakże gdy samica jest bardzo nerwowa, należy wstrzymać się 1-2 dni z przeglądem miotu. Potem dobrym zwyczajem jest przeglądanie gniazda codziennie w celu sprawdzenia, czy wszystko jest w porządku, i ewentualnego usunięcia martwych sztuk. Rzadko zdarza się, aby przewód pępowinowy uległ zaplątaniu - wtedy do zadań hodowcy należy jego oddzielenie.


kliknij żeby powiększyć

Ryc.6. Samica karmiąca młode - czas na odpoczynek.

Trudne porody
Z reguły porody u szczurów nie wymagają interwencji ze strony człowieka. Może się jednak zdarzyć, że samice starsze niż 6-8 miesięcy, które rodzą po raz pierwszy, padną w czasie porodu (widziałam trzy takie przypadki). Jedynym ratunkiem przy niemożności wydalenia płodów jest cesarskie cięcie, o ile przeprowadzi się je w miarę szybko.
Jeżeli po rozpoczęciu porodu w ciągu dwóch godzin nie urodzi się żaden noworodek, bez wątpienia mamy do czynienia z sytuacją kryzysową. Macica u szczurzycy ma kształt litery Y i czasami dochodzi do utknięcia w niej płodów. Delikatne masowanie partii brzusznych samicy często pomaga wydalić zablokowany płód. Jeśli jednak dojdzie do jego utknięcia w drogach rodnych, wskazane jest nawilżenie go oliwką dla dzieci i wydostanie za pomocą kleszczy. Poród pozostałych płodów odbywa się już zwykle bez zakłóceń, ewentualnie wspomaga się go iniekcją z oksytocyny. W przypadku gdy samica przeżyje trudny poród, lecz jakiś płód pozostanie w jej drogach rodnych, zwykle w niedługim czasie dochodzi do jego wydalenia (prawdopodobnie w ciągu 5 dni) lub zabsorbowania. W takich przypadkach zawsze wskazane jest podanie antybiotyku w celu zapobiegnięcia infekcji. Szczurzycy, która miała trudny poród, nie należy więcej dopuszczać do samca.

Rozwój młodych i ich odsadzanie
Większość szczurzyc jest bardzo dobrymi matkami. W przypadku licznych miotów zdarza się jednak, że jedno młode (rzadziej więcej) nie wytrzymuje konkurencji ze strony silniejszego rodzeństwa o dostęp do sutków. Najlepszym rozwiązaniem jest wtedy czasowe oddzielenie najsilniejszych osobników i przełożenie ich do pojemnika ustawionego na elektrycznie podgrzewanej poduszce lub przy żarówce. Dobrze jest zamocować przy pojemniku termometr pokojowy i utrzymywać temperaturę powietrza nad młodymi na poziomie 37,5-38,5°C. Bez szkody dla zdrowia znoszą one rozłąkę z matką trwającą do 4 godzin. Postępowanie takie umożliwia słabszemu szczurkowi nassanie się do syta. W celu właściwej stymulacji samicy należy jednak zawsze pozostawiać przy niej nie mniej niż 4-5 młodych. W przeciwnym bowiem razie matka może nie zwracać uwagi na pojedynczego oseska. Najlepszym rozwiązaniem jest naprzemienne, co 2-4 godziny, dopuszczanie słabszych i silniejszych młodych do szczurzycy.
Młode szczury rosną nadzwyczaj szybko. Codzienne ich obserwacje, a także dotykanie, branie w ręce itp. znakomicie stymuluje ich rozwój i oswaja z obecnością człowieka. Gdy w wieku około 2 tygodni szczurzętom otworzą się oczy, należy bawić się z nimi jak najczęściej. Im więcej czasu poświęcimy zwierzętom, tym bardziej będą oswojone i towarzyskie. W tym wieku młode zaczynają już pobierać pokarm stały, przy czym albo same podchodzą po jedzenie do karmidełka, albo samica przynosi im je w pyszczku do gniazda. W tym czasie hodowca nie musi troszczyć się o żaden specjalny rodzaj pokarmu dla nich.
Samczyki należy odsadzać od matki po ukończeniu przez nie 5 tygodni życia. Samiczki natomiast można trzymać przy niej dowolnie długo. Moja przestroga: jeśli w klatce znajduje się kołowrotek do zabawy, należy upewnić się, że odległość między nim a dnem klatki wynosi co najmniej 4 cm. Jeśli nie, to należy go z klatki usunąć, gdyż młode, które pod nim uwięźnie, może łatwo się udusić.


Od 1985 r. Autorka znana jest jako "The Rat Lady" i postrzegana jako światowy specjalista w dziedzinie chowu i hodowli oraz biologii szczurów. Jest założycielką Rat Fan Club oraz autorką książki o pielęgnacji szczurów "Rats" (wydana przez Bowtie Press w 1998 r. i uaktualniona w 2001 r.) i broszury o zdrowiu szczurów - "Rat Health Care". Więcej o szczurach na stronie internetowej: www.ratfanclub.org

Tłumaczenie: dr Hubert Zientek

Ryc. 1. - Johanna Mac Leod, ryc. 2 - Annemie Maechelbergh, ryc. 3 - Janice Reed i Kathie Tattan, ryc. 4, 5 - autor nieznany, ryc. 6 - Dawn Kozak